Sanktuarium w Loreto jest miejscem kultu maryjnego i ośrodkiem pielgrzymkowym o charakterze międzynarodowym. Jego początki sięgają roku 1249. Święty Domek w Loreto, a właściwie jego ściany, zostały przywiezione z Ziemi Świętej do Europy przez krzyżowców w 1291 r. Początkowo umieszczono go w Trsat (tereny dzisiejszej Chorwacji), a w 1294 r. przeniesiono go do Włoch w okolice Ankony i postawiono w lesie laurowym, stąd późniejsza nazwa miejscowości Loreto. Obecnie, na podstawie dokumentów archiwalnych i wykopalisk dokonanych w Nazarecie i pod Świętym Domkiem w Loreto, potwierdza się hipoteza, że kamienie, z których zbudowany jest Domek Maryi, zostały przywiezione do Loreto statkiem przez rodzinę o nazwisku Angeli (polskie znaczenie Aniołowie), rządców Epiru. To za sprawą nazwiska tej rodziny miała powstać legenda o tym, że to Aniołowie przenieśli Domek Maryi z Nazaretu do Loreto.
Jak mówi tradycja, w domku tym żyła Matka Boża i Pan Jezus, stąd jego wielkie znaczenie dla chrześcijaństwa. Święty Domek składa się z trzech ścian. Ścianę wschodnią, którą teraz zastępuje ołtarz, stanowiła skała pochodząca z groty z Nazaretu. Wnętrze Domu Maryi zdobią freski pochodzące z XIV i XV w. W Domku, w ołtarzu umieszczono figurę Matki Bożej z Dzieciątkiem. Rzeźba posiada dwie charakterystyczne cechy: jedna dalmatyka okrywa dwie postacie, a twarze Matki Bożej i Dzieciątka mają ciemne jak heban oblicza. Figura Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus została wykonana z drzewa cedru libańskiego, rosnącego w ogrodach watykańskich, przez L. Cellaniego w 1922 r. Zastąpiła ona wcześniejszą figurę, zniszczoną podczas pożaru w 1921 r. Ta zaś zastąpiła obraz Matki Boskiej, który miał być przywieziony razem z Domkiem, a który spłonął we wcześniejszym pożarze.
Święty Domek Matki Bożej został najpierw otoczony murem. Później umieszczono go w przepięknej bazylice, której budowę zapoczątkowano w roku 1469. Prace nad nią trwały trzy wieki. Powstała wspaniała budowla, jedna z największych we Włoszech. Znakiem rozpoznawczym loretańskiego Sanktuarium jest piękna kopuła wykonana w ostatnich latach XIV w. Kopułę zdobią freski przedstawiające symbolicznie niektóre wezwania z litanii loretańskiej.
Odwiedzający Maryję w Jej włoskim Sanktuarium, pragnęli wracać do Niej częściej, a ci, którzy nie mogli odbyć pielgrzymki do Loreto, chcieli choć duchem przebywać w Świętym Domku. Dlatego już od XVI w. na całym świecie zaczęły powstawać miejsca kultu Matki Bożej Loretańskiej oraz repliki Domku Świętego zwane Loretami. W Polsce domki loretańskie znajdują się m.in. w Gołębiu z 1640 r., Warszawie w kościele Matki Bożej Loretańskiej z 1645 r., w Krakowie przy klasztorze Ojców Kapucynów z 1719 r., przy Kościele Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Piotrkowicach oraz w Głogowie w kościele pw. św. Mikołaja.
Krakowski Loret został wybudowany w latach 1712-1719 Centralne miejsce w ołtarzu zajmuje figurka Matki Boskiej Loretańskiej, zasłaniana ruchomym obrazem z Jej wizerunkiem autorstwa Michała Stachowicza z 1818 r. Tabernakulum stanowi dar króla Jana III Sobieskiego. Tutaj podczas Mszy Świętej w 1794 r. Tadeusz Kościuszko otrzymał poświęconą szablę, a Adam Chmielowski, brat Albert przyjmował habit zakonny w sierpniu 1887 r.
RR
